Przed pięćdziesięciu laty, 12 stycznia 1976 r. na obszarze zagłębienia Szeszupy i terenach otaczających jezioro Hańcza utworzono Suwalski Park Krajobrazowy. Był wtedy pierwszym obszarem chronionym tego typu w Polsce. Miał powstać park narodowy, ale utworzono park krajobrazowy. Przed kilkudziesięciu laty starania o utworzenie na Suwalszczyźnie parku narodowego rozpoczął Antoni Patla. Ale przy ówczesnych regulacjach dotyczących parków narodowych oznaczałoby to m.in. konieczność przesiedleń wielu mieszkańców, bo prawie 80% powierzchni parku to były grunty uprawne rolników. Więc nie było szans na utworzenie parku narodowego. Ale dzięki temu pomysłowi nikt nie kwestionował potrzeby ochrony tego pięknego terenu. I tak powstał pierwszy park krajobrazowy w naszym kraju, a za nim 125 innych. To był 1976 rok, pierwszy rok istnienia województwa suwalskiego. Park położony jest na terenie gmin: Jeleniewo, Wiżajny, Przerośl i Rutka-Tartak na Pojezierzu Suwalskim. Zajmuje powierzchnię 6 338 ha, a strefa ochronna wynosi 8 617 ha. Obszar parku obfituje w rozległe, otwarte przestrzenie z licznymi jeziorami i lasami poprzeplatanymi rzekami, łąkami, polami i bagnami. Charakteryzuje się przede wszystkim unikatowym krajobrazem polodowcowym – najcenniejszym walorem parku.

Pięć dekad działalności Suwalskiego Parku Krajobrazowego to czas konsekwentnej troski o przyrodę, edukacji ekologicznej i budowania świadomości, że ochrona dziedzictwa naturalnego jest wspólną odpowiedzialnością. Dbali o to byli i obecni dyrektorzy SPK: Jarosław Borejszo, Ignacy Jasionowski (zm.), Jacek Kot, Jarosław Karpiński, a od 24 lat Teresa Świerubska.
Uroczyste obchody 50-lecia powstania Suwalskiego Parku Krajobrazowego zainaugurowano 6 lutego premierą filmu „W krainie Hańczy”, który w poetycki i poruszający sposób ukazał piękno suwalskiej przyrody, jej unikatowy charakter oraz znaczenie ochrony krajobrazu dla przyszłych pokoleń.

– Jakie jeszcze działania w ramach jubileuszu w tym roku będzie podejmował Suwalski Park Krajobrazowy? Z tym pytaniem zwróciliśmy się do Teresy Świerubskiej dyrektora Suwalskiego Parku krajobrazowego.
– Film będzie prezentowany na platformie filmowej YouTube. W tej chwili chcemy by premiery tego filmu odbyły się w największych miastach województwa w Białymstoku i Łomży (17 marca). Zaprezentujemy też go podczas Ogólnopolskiej Konferencji Parków Krajobrazowych we wrześniu. Wszystkie nasze dziania, które podejmujemy rokrocznie jak „Dzień Ziemi”, czy czerwcowa „Noc Świętojańska”, będą też częścią jubileuszu. W okresie weekendu związanego ze świętem Bożego Ciała chcemy, wspólnie z wydawnictwem „Paśny Buriat”, zorganizować pierwszą edycję festiwalu naukowego „Zanurzeni w Naturze”. Jest on dedykowany mieszkańcom i turystom, a celem jego jest zachęcenie do obcowania z naturą, propagowanie postaw ekologicznych, liczne wyprawy przyrodniczo-krajoznawcze po SPK, a także spotkaniami z autorami publikacji przyrodniczych. Zorganizujemy też drugą edycję „Nocy Nietoperzy”.
Ponieważ nasz jubileusz jest jednocześnie świętem wszystkich polskich parków krajobrazowych w połowie czerwca odbędzie się konferencja, zorganizowana pod patronatem Ministerstwa Klimatu i Środowiska, poświęcona 50-leciu formy ochrony przyrody jaką jest park krajobrazowy. Konferencji towarzyszyć będzie otwarcie wystawy zdjęć ukazujących parki krajobrazowe 16 województw.
W tym roku planujemy również udział w wyjątkowej imprezie jaką jest „Piknik Podlaskich Parków Narodowych i Krajobrazowych” pod patronatem Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego. Z okazji naszego jubileuszu planowanym miejscem pikniku są suwalskie bulwary. Jestem już po rozmowach z panem Czesławem Renkiewiczem, prezydentem Suwałk, który wyraził zgodę i chęć współpracy. To miejsce gwarantuje dużą frekwencję zarówno mieszkańców miasta jak i osób przyjezdnych. Natomiast 17-18 września odbędzie się ogólnopolska konferencja poświęcona historii ochrony krajobrazu w Polsce z udziałem władz rządowych i samorządowych, instytucji związanych z ochroną przyrody i współpracujących z SPK oraz przedstawicieli parków narodowych i krajobrazowych Polski.

– Największe sukcesy w półwiecznym istnieniu SPK?
– Są to działania zarówno w zakresie ochrony przyrody jak i ochrony krajobrazu oraz związane z rozwojem turystyki i edukacji. Park posiada kilometry szlaków turystycznych pieszych i rowerowych, 9 ścieżek edukacyjnych o różnej tematyce: przyrodniczej, historycznej czy kulturowej oraz punkty widokowe, wieże czy platformy i kładki. Staramy się, mimo, że większość naszego parku to tereny prywatne, by był on dostępny dla turystów, a z drugiej strony, by presja turystyczna nie stanowiła problemu dla mieszkańców i przyrody parku.
Są też działania SPK skierowane bezpośrednio do mieszkańców, jak chociażby projekty dotyczące odtworzenia tradycyjnych sadów przydomowych. W ramach tych działań powstała kolekcja zachowawcza tradycyjnych odmian sadowniczych przy Ośrodku Wsparcia w Lipniaku, gdzie zgromadzono 70 odmian sadowniczych typowych dla Suwalszczyzny. Powstały też tradycyjne sady przy gospodarstwach.

– Czy istnieją zagrożenia dla funkcjonowania SPK?
– Bardzo istotnym zagrożeniem jest presja budowlana, która w bardzo istotny i trwały sposób wpływa na stan krajobrazu. Obecnie w gminach trwają prace mające na celu ustanowienie planów ogólnych gmin, co spowodowało lawinę wniosków o wydanie warunków zabudowy. W wielu przypadkach udaje się nam zablokować szczególnie niekorzystne dla krajobrazu i przyrody plany inwestycyjne, np. na szczytach wzniesień, głazowiskach czy w ciągu osi widokowych. Jednak ta ilość udzielonych warunków zabudowy będzie na pewno miała istotny wpływ na przyszły charakter krajobrazu.
Zagrożeniem, a może nazwijmy to procesem, który ma również znaczenia dla stanu obszaru chronionego, jest zmiana sposobu użytkowania gruntów rolnych. Obecnie coraz częściej dochodzi do likwidacji małych gospodarstw na rzecz tych wielkopowierzchniowych. Przy okazji znikają miedzie dzielące ziemie sąsiadów, a z nich śródpolne drzewa i nasze jedyne w swoim rodzaju głazy i kamienice. Krajobraz w ten sposób ubożeje i traci na swojej atrakcyjności. Jednocześnie wiele organizmów traci swoje siedliska i źródło pokarmu, np. ptaki, zające, jeże, itp.
Innym niekorzystnym zjawiskiem jest zaprzestanie uprawy pól, co niesie za sobą zakrzaczenie i zanikanie cennych siedlisk przyrodniczych oraz ograniczanie pól widokowych.
Postępujące zmiany klimatyczne również niosą ze sobą szereg zmian, na które nie mamy wpływu. Chociażby bardzo negatywnym zjawiskiem, z którym walczymy, jest obecność gatunków inwazyjnych roślin i zwierząt, np. barszczu Sosnowskiego, nawłoci kanadyjskiej, czy raka sygnałowego.
Krajobraz się zmienia i nie zawsze te zmiany możemy powstrzymać, bo wpływ na to ma i działalność człowieka, który zasiedla te ziemie od wieków i sama przyroda, która też podlega zmianom. My natomiast chcemy dołożyć wszelkich starań, aby zmiany te miały jak najmniej negatywny charakter.

– Najważniejsze zrealizowane i planowane inwestycję w Suwalskim Parku Krajobrazowym.
– W ostatnich pięciu latach pozyskaliśmy środki z UE z Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Podlaskiego na dwa projekty. Powstała nowa ścieżka edukacyjna „Polodowcowa rynna Jeziora Hańcza” poprowadzona od Starej Hańczy do Turtula. W ramach projektu powstała m.in. infrastruktura edukacyjno-rekreacyjna w podworskim parku Starej Hańczy, tj. huśtawki dla dzieci, ławki, miejsce na ognisko, zadaszone wiaty, szczudła z rzeźbami zwierząt, obrotowe tzw. światowidy z elementami edukacyjnymi, kładki w miejscach podmokłych. Całość uzupełnienia ponad 30 tablic edukacyjnych, w tym dla osób niewidzących i niedowidzących. Ścieżka edukacyjna łączy park podworski w Starej Hańczy ze ścieżką „Opowieści Turtula” przy siedzibie Parku. Ona też została zmodernizowana ze środków UE, m.in. zmieniliśmy kładki drewniane na kompozytowe z tworzywa pochodzącego z recyklingu. Powstały też dwie wieże widokowe, jedna niedaleko Turtula, a druga na Górze Leszczynowej nad Hańczą. W ramach projektu utworzenia Centrum Bioróżnorodności Suwalskiego Parku Krajobrazowego realizowanego we współpracy z Urzędem Marszałkowskim Województwa Podlaskiego, a dofinasowanym również z UE, jesteśmy w trakcie przygotowywania przetargów na odbudowę młyna wodnego. Przeznaczony on będzie na bank genów nasion zebranych z najcenniejszych siedlisk SPK oraz na dwie sale ekspozycyjne, które będą pokazywały bogactwo biologiczne Parku. Będzie tu można również poznać historię rolnictwa i młynarstwa na tych terenach oraz bioróżnorodność związaną z rolniczą działalnością człowieka. Wyremontowany zostanie również jaz i zbudowana przepławka umożliwiająca przemieszczanie się ryb w górę Czarnej Hańczy. Projekt przewiduje też ochronę ciepłolubnych muraw (m.in. poprzez wypas owiec), torfowisk oraz miejsc rozrodu płazów.

– Dziękujemy za rozmowę.